వలస పాలన సంకెళ్లను తెంచుకుని, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశంగా అవతరించిన భారతదేశం నేడు 80వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ మైలురాయిని చేరుకుంది. ఈ చారిత్రక సందర్భంలో దేశం సాధించిన ఆర్థిక, సాంకేతిక, శాస్త్రీయ ప్రగతిని గర్వంగా స్మరించుకోవడంతో పాటు మన ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థల పనితీరును, పౌరుడి రాజ్యాంగ స్వేచ్ఛల వాస్తవ పరిస్థితిని నిష్పాక్షికంగా బేరీజు వేసుకోవాల్సిన చారిత్రక ఆవశ్యకత ఏర్పడింది. స్వాతంత్ర్యం అంటే కేవలం విదేశీ పాలకుల నుంచి లభించిన విముక్తి మాత్రమేనా, లేక స్వతంత్రంగా ఆలోచించే, మాట్లాడే, ప్రశ్నించే, సమాచారం పొందే మరియు పాలకులను నిలదీసే శక్తి కూడా దాని అంతర్భాగమా అనే మౌలిక ప్రశ్నను నేడు ప్రతి పౌరుడూ వేసుకోవాల్సి ఉంది.
భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 19 ద్వారా భావప్రకటన స్వేచ్ఛను ప్రాథమిక హక్కుగా కల్పించినప్పటికీ, దేశ సార్వభౌమత్వం, ప్రజా శాంతి దృష్ట్యా సహేతుకమైన పరిమితులను కూడా విధించింది. ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రశ్నించే గొంతుకే ప్రాణవాయువు. ప్రభుత్వ విధానాల్లోని లోపాలను ఎత్తిచూపడం, నిర్ణయాలపై వివరణ కోరడం పౌరుడి హక్కు అయినప్పటికీ, ఆ స్వేచ్ఛ ద్వేషపూరిత ప్రసంగాలకు, అసత్య ప్రచారాలకు తావివ్వకూడదు. అదే సమయంలో, శాంతియుత అసమ్మతిని దేశ వ్యతిరేకతగా ముద్రవేయడం ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తికే విరుద్ధం. హైదరాబాద్ నల్సార్ లా యూనివర్సిటీ పరిణామాల్లో విద్యార్థుల హక్కుల అంశం తెరపైకి వచ్చిన తీరును పరిశీలిస్తే, ప్రజాస్వామ్యంలో భిన్నాభిప్రాయానికి, అసమ్మతికి ఎంతటి రక్షణ అవసరమో స్పష్టమవుతుంది.
మరోవైపు, న్యాయవ్యవస్థపై జరుగుతున్న ప్రజా చర్చలు సమాజంలో కొత్త చైతన్యాన్ని తెస్తున్నాయి. న్యాయస్థానాల్లో జరిగే సంభాషణలను సందర్భం నుంచి వేరుచేసి సంచలనం చేయడం ఎంత తప్పో, నిర్మాణాత్మక విమర్శలను న్యాయవ్యవస్థ గౌరవానికి ముప్పుగా చూడటమూ అంతే సరికాదు. పేద, ధనిక తేడా లేకుండా సకాలంలో, నిష్పాక్షికంగా న్యాయం అందినప్పుడే వ్యవస్థలపై ప్రజా విశ్వాసం నిలుస్తుంది. ఇందుకు సమాంతరంగా, ప్రజాస్వామ్యానికి నాలుగో స్తంభమైన మీడియా కూడా సెన్సేషనలిజం కంటే వాస్తవాలకే కట్టుబడి పనిచేయాలి. రైతులు, శ్రామికులు, అట్టడుగు వర్గాల గొంతుకగా నిలబడి, ప్రభుత్వ విధానాలను నిర్భయంగా విశ్లేషించినప్పుడే ప్రజాస్వామ్య నిఘా నేత్రంగా మీడియా పాత్ర సార్థకమవుతుంది.
అంతిమంగా, ప్రజాస్వామ్య జవాబుదారీతనం అనేది ప్రభుత్వ కార్యాలయాల గడపల వద్దే పరీక్షించబడుతుంది. నేటికీ సామాన్య పౌరుడు తన దరఖాస్తు స్థితి కోసం, ఫైలు కదలిక కోసం ఎదురుచూసే పరిస్థితులు మారాలి. తెలంగాణలో అమలవుతున్న ప్రజావాణి వంటి వేదికల్లో ఎన్ని వేల దరఖాస్తులు వచ్చాయన్న సంఖ్య కంటే, వాటికి లభించిన పరిష్కారం ఎంత నాణ్యమైనదన్నదే పరిపాలనా ప్రమాణాలకు కొలమానం. పౌరుడి చేతిలో శక్తివంతమైన అస్త్రమైన సమాచార హక్కు చట్టం మరింత పారదర్శకంగా అమలైనప్పుడే పరిపాలనలో జవాబుదారీతనం సాధ్యమవుతుంది. చట్టసభలు ప్రజా సమస్యలను సమగ్రంగా చర్చించినప్పుడు, న్యాయవ్యవస్థ సామాన్యుడికి రక్షణగా నిలిచినప్పుడు, మీడియా నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడు, పౌరుడు తన హక్కులతో పాటు బాధ్యతలను గుర్తించి ప్రశ్నించినప్పుడే స్వాతంత్ర్యానికి నిజమైన అర్థం లభిస్తుంది. దేశాన్ని ప్రేమించడం అంటే మౌనంగా ఉండటం కాదు; వ్యవస్థలు మరింత న్యాయంగా, పారదర్శకంగా పనిచేయాలని నిలదీయడమే నిజమైన దేశభక్తి.
వ్యాసకర్త : కే.నరేష్ బాబు (కౌన్సిల్ ఫర్ సిటిజన్స్ వావాయిస్)